Dönem Sonu Muhasebe İşlemleri: Örnekli Yevmiye Kayıtları

Hesap dönemi sona erdiğinde, yıl boyunca tutulan kayıtlar doğrudan bilanço ve gelir tablosuna aktarılmaz. Önce envanter yapılır, varlık ve borçlar değerlenir, gelir ve giderler ait oldukları döneme dağıtılır. Ardından gelir tablosu hesapları kapatılarak dönem kârı veya zararı bulunur.

Bu yazıda, bilanço esasına göre defter tutan ve 7/A seçeneğini kullanan bir ticari işletme üzerinden dönem sonu işlemleri sırasıyla anlatılmaktadır. Tutarlar örnek amaçlıdır.

Dönem sonu işlemlerinin sırası

1. Envanter (sayım) ve stokların değerlenmesi, satılan malın maliyetinin bulunması
2. Amortisman ayrılması
3. Dönemsellik: gelecek dönemlere ait gelir ve giderler ile tahakkuklar
4. Dövizli kalemlerin değerlenmesi (kur farkları)
5. Şüpheli alacaklar
6. KDV hesaplarının kapatılması
7. Yansıtma hesaplarının kapatılması
8. Gelir tablosu hesaplarının 690’a aktarılması, vergi karşılığı ve net kâr
9. Kesin mizan, bilanço ve kapanış kaydı

1. Stoklar ve satılan malın maliyeti

Aralıklı envanter yönteminde yıl içindeki alışlar 153 Ticari Mallar hesabının borcuna yazılır, satışlarda maliyet kaydı yapılmaz. Satılan malın maliyeti (SMM) yıl sonunda sayımla bulunur:

SMM = Dönem başı stok + Dönem içi alışlar – Dönem sonu stok

Örnek: Dönem başı stok 200.000 TL, yıl içi alışlar 1.500.000 TL, sayımla tespit edilen dönem sonu stok 300.000 TL. SMM = 200.000 + 1.500.000 – 300.000 = 1.400.000 TL

Kayıttan sonra 153 hesabında kalan 300.000 TL, dönem sonu stokunu gösterir. Stoklar VUK md. 274 uyarınca maliyet bedeliyle değerlenir.

Sayım farkı (sürekli envanter yönteminde): Stokların her alış ve satışta kayıtlara işlendiği sürekli envanter yönteminde, kayıtlı stok ile sayım sonucu karşılaştırılır. Sayımda kayıtlardan 2.000 TL’lik eksik çıkarsa, nedeni araştırılana kadar 197 hesabında izlenir:

Eksikliğin nedeni belirlendiğinde 197 hesabı ilgili hesaba (ör. 659 Diğer Olağan Gider ve Zararlar) aktarılarak kapatılır. Fazla çıkarsa 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları hesabı kullanılır.

2. Amortisman

Faydalı ömrü 5 yıl olan 100.000 TL’lik demirbaş için yıllık normal amortisman 20.000 TL’dir:

Ayrıntılar için: Amortisman Kayıtları.

3. Dönemsellik ve tahakkuklar

Gelir ve giderler, tahsil veya ödendikleri döneme değil, ait oldukları döneme kaydedilir.

Peşin ödenen giderler (180 / 280)

1 Eylül’de, 12 aylık işyeri kirası için 120.000 TL + KDV peşin ödendi. Ödeme tarihinde tamamı gelecek dönem gideri olarak kaydedilir:

Eylül–Aralık arasındaki 4 aylık kısım (120.000 × 4/12 = 40.000 TL) bu yılın gideridir. Aylık olarak veya en geç yıl sonunda gidere aktarılır:

Kalan 80.000 TL ertesi yılın gideridir ve 180 hesabında kalır. Ödeme bir yıldan uzun bir dönemi kapsıyorsa, bir yıldan sonraki kısım 280 Gelecek Yıllara Ait Giderler hesabına yazılır ve her yıl sonunda ertesi yıla düşen kısım 280’den 180’e aktarılır.

Peşin tahsil edilen gelirlerde de aynı mantıkla 380 Gelecek Aylara Ait Gelirler ve 480 Gelecek Yıllara Ait Gelirler hesapları kullanılır.

Gider tahakkuku (381)

Bu yıla ait olduğu hâlde belgesi veya ödemesi ertesi yıla kalan giderler için tahakkuk kaydı yapılır. Örnek: Banka kredisinin 31 Aralık’a kadar işlemiş ancak henüz ödenmemiş faizi 15.000 TL:

Faiz ertesi yıl ödendiğinde 381 hesabı borçlandırılarak kapatılır.

Gelir tahakkuku (181)

Vadeli mevduatın yıl sonuna kadar işlemiş, vadesi ertesi yıl dolacak faizi 8.000 TL:

4. Dövizli kalemlerin değerlenmesi

Yabancı paralar, dövizli alacak ve borçlar VUK md. 280 uyarınca değerleme günündeki kurla değerlenir. Uygulamada Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın döviz alış kuru esas alınır. Ortaya çıkan fark kambiyo kârı veya zararı olarak kaydedilir.

Döviz hesabı: Bankada 10.000 USD var. Kayıtlı değeri 480.000 TL (kur 48,00), yıl sonu kuru 50,00 → değerlenmiş tutar 500.000 TL, fark 20.000 TL lehte:

Dövizli borç: Yurt dışı satıcıya 5.000 USD borç var. Kayıtlı değeri 240.000 TL (kur 48,00), yıl sonu kuru 50,00 → 250.000 TL, fark 10.000 TL aleyhte:

Dövizli alacaklarda kur artışı 646, kur düşüşü 656 hesabına yazılır. Dövizli borçlarda tersi geçerlidir.

5. Şüpheli alacaklar

VUK md. 323’e göre dava veya icra aşamasındaki alacaklar ile protestolu veya yazıyla birden fazla istenmiş olmakla birlikte dava ve icra takibine değmeyecek kadar küçük alacaklar için şüpheli alacak karşılığı ayrılabilir ve karşılık gider yazılabilir.

Örnek: Müşteriden olan 50.000 TL alacak için yıl içinde icra takibi başlatıldı. Önce alacak şüpheli alacaklara aktarılır:

Ardından karşılık ayrılır:

Alacak sonraki yıllarda tahsil edilirse, tahsil edilen tutar 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabıyla gelir yazılır. Kesin olarak tahsil edilemeyeceği anlaşılırsa VUK md. 322 kapsamında değersiz alacak olarak kayıtlardan çıkarılır.

Kıdem tazminatı karşılığı: Vergi mevzuatı kıdem tazminatı karşılığının gider yazılmasına izin vermez. Karşılık ayrılırsa, kurumlar vergisi matrahı hesaplanırken kanunen kabul edilmeyen gider olarak beyannamede matraha eklenir.

6. KDV hesaplarının kapatılması

Aralık dönemine ait KDV hesapları, KDV beyannamesine uygun olarak kapatılır. Örnek: 391 Hesaplanan KDV 80.000 TL, 191 İndirilecek KDV 50.000 TL, devreden KDV yok:

İndirilecek KDV hesaplanan KDV’den fazlaysa, fark 190 Devreden KDV hesabına alınır. Ayrıntılar için: KDV Hesaplarının İşleyişi.

7. Yansıtma hesaplarının kapatılması

7/A seçeneğinde giderler yıl boyunca 7’li hesaplarda (ör. 770, 760, 780) izlenir. Yıl sonunda yansıtma hesapları aracılığıyla gelir tablosundaki 6’lı hesaplara aktarılır.

Örnek: 770 Genel Yönetim Giderleri hesabının yıl sonu bakiyesi 400.000 TL (yukarıdaki amortisman ve kira dahil), 780 Finansman Giderleri 15.000 TL.

Ardından gider hesapları yansıtma hesaplarıyla kapatılır:

Bu kayıtlardan sonra 7’li hesapların bakiyesi kalmaz. Pazarlama giderleri 760 → 761 → 631 yoluyla aynı şekilde aktarılır.

8. Gelir tablosu hesaplarının kapatılması ve dönem kârı

Örnek işletmenin yansıtmalardan sonraki gelir tablosu hesapları:

Gelir hesaplarının 690’a aktarılması:

Gider hesaplarının 690’a aktarılması:

690 hesabının alacak bakiyesi ticari kârdır: 3.028.000 – 1.875.000 = 1.153.000 TL.

Kurumlar vergisi karşılığı

Vergi matrahı, ticari kâra kanunen kabul edilmeyen giderler eklenip istisna ve indirimler düşülerek bulunur. Örnekte 7.000 TL kanunen kabul edilmeyen gider (ör. trafik cezası) olduğunu ve istisna bulunmadığını varsayalım:

• Matrah: 1.153.000 + 7.000 = 1.160.000 TL
• Kurumlar vergisi (%25): 290.000 TL

Yıl içinde ödenen geçici vergiler (örnekte 220.000 TL, 193 hesabında) bu karşılıktan mahsup edilir:

370 hesabında kalan 70.000 TL, kurumlar vergisi beyannamesiyle ödenecek tutardır.

Net kâr

690 ve 691 hesapları 692 hesabında kapatılır, net kâr 590 hesabına aktarılır:

Dönem zararla kapanırsa 690 borç bakiyesi verir ve zarar 591 Dönem Net Zararı hesabına aktarılır.

9. Kesin mizan, bilanço ve kapanış kaydı

Bütün bu kayıtlardan sonra çıkarılan kesin mizanda yalnızca bilanço hesapları (1–5 ile başlayan hesaplar) kalır. Bilanço bu mizandan düzenlenir.

Son olarak kapanış kaydı yapılır: borç bakiyesi veren hesaplar alacaklandırılır, alacak bakiyesi veren hesaplar borçlandırılır ve bütün hesapların bakiyesi sıfırlanır. Ertesi yılın ilk kaydı, kapanış kaydının tersi olan açılış kaydıdır.

Kontrol listesi

• Stok sayımı yapıldı, sayım tutanakları imzalandı
• Sabit kıymet listesi güncellendi, amortismanlar ayrıldı
• Peşin ödenen ve tahsil edilen tutarlar dönemlerine dağıtıldı (180/280, 380/480)
• İşlemiş faiz, kira gibi tahakkuklar kaydedildi (181, 381)
• Kasa, banka, alacak ve borçlar için mutabakat yapıldı
• Dövizli kalemler yıl sonu kuruyla değerlendi
• Şüpheli hâle gelen alacaklar ayrıldı
• Kanunen kabul edilmeyen giderler belirlendi
• Geçici vergiler mahsup edildi
• Enflasyon düzeltmesi şartlarının o dönem için geçerli olup olmadığı kontrol edildi (VUK mükerrer md. 298)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Hesap planı seçenekleri (7/A – 7/B), sektöre özgü uygulamalar ve dönemin güncel mevzuatı, işletmenin durumuna göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Mevzuat dayanağı: 213 sayılı VUK md. 258–283, 313–323; 5520 sayılı KVK md. 32; Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (Tekdüzen Hesap Planı)

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve belirtilen güncelleme tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır. Tutarlar, oranlar ve süreler değişebilir; somut durumunuz için mevzuatın güncel hâlini kontrol ediniz.