Son yıllarda vergi idaresi, mükellefleri incelemeye almadan önce büyük veri ve yapay zekâ destekli sistemlerle analiz ediyor. e-Fatura, e-Defter, banka ve POS verileri, SGK bildirimleri ve beyannameler bir arada değerlendiriliyor. Bu analizlerde uyumsuzluk görülen mükelleflere yazılar gönderiliyor.
Bu yazılar tek tip değildir. Hangi yazının geldiğini doğru tespit etmek, verilecek cevabı ve süreyi doğrudan belirler.
Hangi sistemler kullanılıyor?
| Sistem | Kurum | Ne yapar? |
|---|---|---|
| KAŞİF | GİB – TÜBİTAK | Ön tanımlı kural olmadan, makine öğrenmesiyle günde yaklaşık 4 milyon mükellefi analiz eder. Sahte fatura girişimlerini ve haksız KDV iadesi taleplerini erken aşamada tespit etmeyi amaçlar. |
| Nakit İşlem Modeli | GİB | Gelir ve harcamaların (banka hareketleri dahil) beyanlara ne ölçüde yansıdığını izler. |
| VEGAS ve RADAR | GİB | Sektörel ve mükellef bazlı risk senaryolarını işletir. |
| KURGAN | VDK Risk Analiz Merkezi | Mal ve hizmet alım-satım işlemlerine işlem bazında risk puanı verir. 1 Ekim 2025’te devreye girmiştir. |
| VİS (Vergi İstihbarat Sistemi) | VDK | Sahtecilik fiilleriyle temas etmiş kişi ve işlemlerin ilişki ağını çıkarır; KURGAN’ın girdisidir. |
GİB’in 2026 yılı Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporuna göre, 2026’nın ilk altı ayında 19.892 mükellef izaha, 8.974 mükellef gönüllü uyuma davet edilmiştir.
Önemli: Yapay zekâ, riskli görünen mükellefi veya işlemi seçer. Yazıyı gönderen ve cevabı değerlendiren ise yetkili komisyon veya birimlerdir. Sistemin bir uyumsuzluk bulması, vergi ziyaı olduğu anlamına gelmez.
Mükellefe gelebilecek yazı türleri
| Yazı | Dayanak | Süre | Niteliği |
|---|---|---|---|
| İzaha davet yazısı | VUK 370/a | Tebliğden itibaren 30 gün | Vergi ziyaı emaresine ilişkin ön tespit hakkında açıklama istenir. Süresinde düzeltme yapılırsa vergi ziyaı cezası %20 kesilir. |
| SMİYB ön tespit yazısı | VUK 370/b | Tebliğden itibaren 30 gün | Belirli tutarı aşmayan sahte/yanıltıcı belge kullanımı ön tespitidir. İzah değil, doğrudan düzeltme beklenir. |
| KURGAN bilgi isteme yazısı | VUK 148 | Yazıda belirtilen süre | Riskli bulunan alış işlemlerinin kayıt ve beyan durumu sorulur. İnceleme değildir. |
| Gönüllü uyum daveti | İdarenin analiz çalışmaları | Yazıda belirtilen süre | Analizlerde kullanılan verilerle ilgili bilgi istenir; beyanı düzeltme imkânı tanınır. |
| İncelemeye hazırlık / bilgi isteme | VUK 148–149 | En az 15 gün | Yaklaşan veya süren bir incelemeye ilişkin bilgi-belge talebidir. |
Her yazı türünün ayrıntısı ayrı yazılarda ele alınmıştır:
Yazı geldiğinde ilk 48 saat
- Yazının türünü belirleyin. Başlığa ve dayanak maddesine bakın: “izaha davet”, “ön tespit”, “bilgi isteme” ifadeleri farklı süreçlerdir.
- Tebliğ tarihini tespit edin. e-Tebligatta süre, iletinin muhatabın adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda başlar. Süreyi bu tarihe göre takvime işleyin.
- Yazının resmî kanaldan geldiğini doğrulayın. e-Tebligat, Dijital Vergi Dairesi veya belge doğrulama kodu üzerinden kontrol edin. Telefon, SMS veya e-posta yoluyla para ya da bilgi isteyen yazılara itibar etmeyin.
- Sorulan dönemi ve konuyu çıkarın. Hangi yıl, hangi beyanname, hangi tutar ve hangi karşı taraf söz konusu?
- Mali müşavirinizle birlikte ön değerlendirme yapın. Cevap verilmeden kayıtlarda değişiklik yapmayın.
Cevapsız bırakmanın sonuçları
- İzaha davet: 30 gün içinde izahta bulunulmazsa komisyon, yazıdaki vergi tutarının beyan edilmesi gerektiğine karar verir. Bu karardan sonra da 30 gün içinde beyan ve ödeme yapılırsa ceza %20 olarak kesilir. Bu da yapılmazsa vergi incelemesi veya takdir süreci başlar.
- KURGAN ve diğer bilgi isteme yazıları: Süresinde cevap verilmemesi, eksik veya yanıltıcı bilgi verilmesi hâlinde VUK mükerrer 355 uyarınca özel usulsüzlük cezası kesilebilir. Ayrıca cevaplar risk sisteminin girdisi olduğundan, cevapsızlık denetim ihtimalini artırır.
Kaynaklar
- 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, md. 148, 370, mükerrer 355
- 519 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği (izaha davet)
- Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı, 1 Ekim 2025 Sahte Belgeyle Mücadele Stratejisi – KURGAN Mükellef ve Meslek Mensupları Rehberi
- Gelir İdaresi Başkanlığı, 2026 Yılı Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporu
Mevzuat dayanağı: 213 sayılı VUK md. 148, 370, mükerrer 355; 519 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği; VDK KURGAN Rehberi (1 Ekim 2025)
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve belirtilen güncelleme tarihindeki mevzuata göre hazırlanmıştır. Tutarlar, oranlar ve süreler değişebilir; somut durumunuz için mevzuatın güncel hâlini kontrol ediniz.
Yorumlar
Bu yazıya henüz yorum yapılmadı. Soru veya katkınızı aşağıdan iletebilirsiniz.